بیماری سالک در شمار بیماری‌های مشترک انسان و حیوان می‌باشد و در تمام نقاط جهان وجود دارد.

بیماری به صورت ۱ ـ ضایعات پوستی یا سالک ۲ -  احشایی یا کالا آزار ۳ - مخاطی پوستی بروز می‌کند.

عامل بیماری نوعی انگل تک یاخته‌ای به نام لیشمانیا می‌باشد که عموماً توسط گونه‌های پشه خاکی منتقل می‌شود ناقلین بیماری و مخازن این بیماری در همه مناطق جغرافیایی ایران وجود دارد و در چند سال اخیر شیوع پیدا کرده است  ،... در ایران و جهان بیماری لیشمانیوز ( سالک )به دو شکل جلدی  و احشایی که نوع جلدی تحت عنوان سالک نوع روستایی یا مرطوب و سالک نوع شهری یا خشک می‌باشد وجود دارد.

شکل خشک بیماری یا نوع شهری در لیشمانیوز جلدی :

در این نوع بیماری ۴ مرحله متفاوت را طی می‌کند دوره نهفتگی که ۲ تا ۸ ماه است پس از گذشت این دوران در محل گزش پشه پا پول سرخ رنگی ظاهر می‌شود که ۳ تا ۴ میلی‌متر قطر دارد و نرم و بی درد است  بر اثر فشار محو نمی‌شود و گاه خارش مختصری دارد و سپس با پول فعال می‌شود و شروع به رشد می‌کند و کم کم بر اثر تجمع سلول‌ها در آن نقطه ضایعه سفت می‌شود و به نظر می‌رسد که به بافت‌های زیرین چسبیده است باز شدن زخم به احتمال زیاد بر اثر عوامل خارجی مثل ضربه است زخم حدودی مشخص و حاشیه نامنظم و برجسته دارد که روی آن را دلمه‌ای قهوه‌ای رنگ پوشانده است پس از گذشت ۶ تا ۱۲ ماه و گاه بیشتر ایع کاملاً بهبود می‌یابد و اثر آن به صورت جوشگاهی فرو رفته با حدودی کاملاً شخص و حاشیه نامنظم باقی می‌ماند تعداد زخم در نوع شهری یا خشک کم و گاه منفرد است.

شکل مرطوب یا نوع روستایی بیماری :

 پس از طی دوره نهفتگی ( چند هفته تا چند ماه،) ضایعه به صورت جوش همراه با التهاب حاد ظاهر می‌شود زخمی شدن آن در عرض ۰ روز تا دو هفته پس از شروع اتفاق می‌افتد زخم به سرعت زرگ و دور آن پر خون می‌شود زخم نسبتاً زود از بافت گرانولوماتوز پر می‌شود جوش خوردن زخم از وسط و اطراف مزمان اتفاق می‌افتد و به طور معمول ر مدت ۴ تا ۶ ماه از شروع زخم به کلی خوب می‌شود تعداد زخم‌ها متعدد و معمولاً بیش از یکی است این شکل معمولاً به صورت توبرکول کوچکی ه رنگ سرخ دارد شروع می‌شود.

نوع بیماری لیشمانیوز احشایی یا کالا آزار:

در این نوع بیماری معمولاً با تب نامنظم بی‌قراری درد ناحیه طحال فه و کم شدن وزن بزرگی طحال و کبد کم خونی ورم دست‌ها و پاها و صورت دیده می‌شود و اگر تشخیص به موقع صورت نگیرد وجب مرگ بیمار می‌شود.در نوع سالک جلدی شهری عمدتاً شهرهای تهران مشهد شیراز نیشابور کرمان و در نوع جلدی روستایی یا مرطوب نقاطی از اصفهان جنوب فارس خراسان مازندران خوزستان ایلام بوشهر و هرمزگان را درگیر می‌کند بیماری سالک در کشور اکثراً از نوع جلدی روستایی یا مرطوب بوده  بالاترین میزان شیوع بیماری در اواسط پاییز تا اواسط زمستان می‌باشد.

عامل بیماری :  در لیشمانیوز جلدی روستایی یا مرطوب انگل لیشمانیا ماژور و در نوع جلدی شهری یا خشک انگل لیشمانیا تروپیکا و در نوع لیشمانیوز احشایی لیشمانیا دونووانی یا اینفانتوم می‌باشد.

ناقل بیماری: پشه ریزی به نام پشه خاکی یا فولبوتوموس که اندازه آن  تا ۳ میلی‌متر است پشه خاکی ماده خونخوار می‌باشد و از بدن انسان و بعضی از حیوانات تغذیه می‌کند ( معمولاً هر ۵ روز یکبار خونخواری در شب و آلوده می‌باشد ) و پس از ۱۰ روز می‌تواند آلودگی یا به عبارتی عامل بیماری را به فرد  یا حیوان دیگری منتقل کند طول عمر پشه خاکی حدود یک ماه است محل زندگی و استراحت پشه خاکی در نخاله‌های ساختمانی جاهای تاریک و مرطوب اماکن انسانی یا حیوانی به خصوص در ورودی لانه موش‌های صحرایی است طول پرواز پشه خاکی حداکثر یک متر تا چند صد متری محل تولد باشد ،  بیماری سالک به وسیله پشه خاکی آلوده به سه طریق ۱ـ  انسان آلوده به انسان دیگر ۲ ـ حیوان به حیوان ۳ـ  حیوان به انسان یا برعکس منتقل می‌شود.

مخزن بیماری سالک یا لیشمانیوز : در نوع شهری یا خشک انسان و اهاً سگ می‌باشد و در نوع روستایی یا مرطوب عمدتاً جوندگان و در نوع احشایی انسان مخزن است البته بسته به نوع آن متفاوت خواهد بود مثلاً در نوع احشایی هندی نسان و در نوع احشایی مدیترانه‌ای از جمله ایران سگ و سگ سانان مخزن اصلی بیماری می‌باشند.

دوره کمون یا نهفتگی بیماری : در نوع لیشمانیوز روستایی یا مرطوب ۱ تا ۴ هفته و در نوع لیشمانیوز احشایی از چند هفته تا چند ماه و گاهی یک سال است.

تشخیص بیماری : در نوع لیشمانیوز جلدی یا پوستی وجود زخمی که بیش از ۱۰ روز طول کشیده باشد = مشاهده انگل لیشمانیا در ضایعات پوستی حاصل پس از تهیه نمونه و رنگ آمیزی و همچنین استفاده از محیط کشت مخصوص می‌باشد و در نوع لیشمانیوز احشایی یا کالا آزار پس از بروز علائم مثل تب و بزرگی کبد و طحال و کاهش وزن و کم خونی و تغییر رنگ پوست به حالت برونزه مشاهده انگل در گسترش تهیه شده از بافت‌ها اصولاً پیش از استفاده از روش‌های آزمایشگاهی برای تشخیص انواع لیشمانیوز یا سالک بررسی سابقه بیماری و اطلاع از محل سکونت و مسافرت به مناطق بومی این بیماری در کشور بسیار مهم و کمک کننده می‌باشد.

درمان :  بیماری لیشمانیوز یا سالک معمولاً بعد از یک دوره ۴ تا ۱۲ ماهه خود به خود بهبود می‌یابد اما داروهای شیمیایی مختلف از جمله گلوکانتیم به صورت آمپول‌های ۵ میلی لیتری و تزریق ۱ تا ۲ میلی لیتر در داخل ضایعه یک بار در هفته به مدت ۷  تا ۱۰ هفته دوره بیماری را کم می‌کند ؛ درمان در نوع لیشمانیوز جلدی یا پوستی ر سه حالت توصیه می‌شود و در غیر این صورت بهتر است درمان صورت نگیرد و زخم با گاز استریل پانسمان گردد ۱ ـ زخم‌ها بزرگ و چرکی باشند ۲ - تعداد زخم‌ها زیاد باشند ۳ - زخم‌ها در صورت باشند.

پیشگیری و کنترل بیماری لیشمانیوز : مهمترین اقدام برای کنترل بیماری لیشمانیوز در نوع شهری یا خشک بیماری ۱ -  بیماریابی 2- درمان بیماران 3- آموزش 4- سمپاشی  مناطق آلوده در ابتدای فصل فعالیت پشه خاکی و بهسازی محیط زیست که شامل ک جمع آوری نخاله‌های ساختمانی ۲ دفع صحیح زباله‌های دپو شده  3- خشکاندن فاضلاب  ۴ ـ جمع آوری سگ‌های ولگرد و در نوع لیشمانیوز یا سالک روستایی یا مرطوب با توجه به اینکه مخزن عامل بیماری وش‌های صحرایی هستند باید در فصل تابستان از جونده کش ها طی چند مرحله عملیات جونده کشی استفاده گردد.

حامد رحمانی کارشناس بهداشت عمومی گرایش مبارزه با بیماری‌ها